Pestycydy odgrywają kluczową rolę w rolnictwie, pozwalając na ochronę roślin przed chorobami, szkodnikami i chwastami. Jednakże stosowanie chemicznych środków ochrony roślin niesie ze sobą także zagrożenia dla zdrowia ludzi, zwierząt oraz środowiska naturalnego. W ostatnich latach zarówno w Unii Europejskiej, jak i w Polsce nastąpiły istotne zmiany w przepisach regulujących dopuszczalne stosowanie pestycydów. Skutkuje to tym, że rolnicy muszą dostosować swoje praktyki do nowych wymogów prawnych, aby nie narazić się na sankcje prawne, a jednocześnie chronić swoje uprawy w sposób bezpieczny i zrównoważony.
Celem tego artykułu jest kompleksowe omówienie zmian w przepisach dotyczących pestycydów, ich konsekwencji dla rolników oraz praktycznych wskazówek dotyczących zgodnego ze prawem stosowania środków ochrony roślin.
Co to są pestycydy?
Pestycydy to substancje chemiczne lub biologiczne wykorzystywane do zwalczania szkodników, chorób i niepożądanej roślinności w uprawach rolnych, ogrodniczych i leśnych. Zgodnie z definicją zawartą w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 pestycyd to „środek ochrony roślin, który jest stosowany w celu ochrony roślin lub produktów roślinnych przed szkodnikami, chorobami lub chwastami”.
Pestycydy można podzielić na kilka grup:
- insektycydy – zwalczające owady,
- fungicydy – zwalczające choroby grzybowe,
- herbicydy – zwalczające chwasty,
- rodentycydy – zwalczające gryzonie,
- biopestycydy – zawierające mikroorganizmy lub substancje naturalnego pochodzenia.
Ramy prawne w Unii Europejskiej
Podstawowym aktem prawnym regulującym dopuszczanie i stosowanie pestycydów w UE jest Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 z dnia 21 października 2009 r. w sprawie wprowadzania do obrotu środków ochrony roślin. Rozporządzenie to wprowadza rygorystyczne kryteria dotyczące bezpieczeństwa dla zdrowia ludzi i środowiska oraz określa procedury oceny ryzyka i dopuszczania pestycydów do stosowania.
Ponadto, kwestie stosowania środków ochrony roślin w praktyce reguluje Dyrektywa 2009/128/WE w sprawie zrównoważonego stosowania pestycydów. Dyrektywa ta nakłada obowiązek minimalizacji ryzyka związanego ze stosowaniem chemicznych środków ochrony roślin, promuje integrowaną ochronę roślin (IPM – Integrated Pest Management) oraz wymaga szkoleń i certyfikacji osób stosujących pestycydy.
Ramy prawne w Polsce
W Polsce stosowanie pestycydów reguluje ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin wraz z aktami wykonawczymi. Ustawa implementuje dyrektywy UE i określa m.in. zasady dopuszczania pestycydów do obrotu, obowiązki producentów, dystrybutorów i użytkowników oraz procedury kontroli i sankcji.
Aktualne zmiany w przepisach dotyczących pestycydów
W ostatnich latach wprowadzono szereg zmian mających na celu zwiększenie bezpieczeństwa stosowania pestycydów i ochronę środowiska. Najważniejsze z nich obejmują:
– Ograniczenia w stosowaniu niektórych substancji czynnych
Unia Europejska regularnie dokonuje przeglądu dopuszczonych substancji czynnych w pestycydach. Celem jest wycofywanie tych, które wykazują działanie rakotwórcze, mutagenne, toksyczne dla reprodukcji (tzw. kryteria CMR), a także substancji wykazujących wysoką trwałość w środowisku lub toksyczność dla organizmów wodnych.
Przykładowo, w 2022 roku Komisja Europejska podjęła decyzję o ograniczeniu stosowania neonikotynoidów w ochronie upraw owoców, warzyw i roślin ozdobnych ze względu na ich negatywny wpływ na populacje pszczół. Rolnicy muszą teraz stosować alternatywne metody ochrony roślin i wybierać środki o niższym ryzyku dla zapylaczy.
– Wymogi dotyczące etykietowania i instrukcji stosowania
Nowe przepisy UE oraz krajowe akty prawne wymagają, aby wszystkie środki ochrony roślin posiadały etykiety zawierające szczegółowe informacje:
- klasyfikację zagrożenia dla ludzi i środowiska,
- dawki i częstotliwość stosowania,
- środki ochrony osobistej wymagane przy aplikacji,
- procedury postępowania w przypadku przypadkowego skażenia lub wycieku.
Zwiększenie wymagań etykietowych ma na celu ograniczenie ryzyka dla zdrowia rolników oraz osób postronnych. Rolnik nieprzestrzegający tych wymogów może zostać ukarany administracyjnie, a w przypadku szkód – również cywilnie.
– Zasady integrowanej ochrony roślin (IPM)
Dyrektywa 2009/128/WE oraz krajowe przepisy wymuszają stosowanie strategii zintegrowanej ochrony roślin. IPM opiera się na monitorowaniu upraw, prognozowaniu zagrożeń, stosowaniu środków niechemicznych oraz ograniczonym, celowym stosowaniu pestycydów.
Nowe zmiany w prawie nakładają obowiązek dokumentowania działań ochronnych w gospodarstwie, co ma służyć kontroli i audytom.
– Certyfikacja i szkolenia dla użytkowników pestycydów
Od 2022 roku w Polsce obowiązuje system obowiązkowej certyfikacji osób stosujących środki ochrony roślin. Rolnik musi posiadać aktualny certyfikat potwierdzający:
- znajomość przepisów prawnych,
- umiejętność bezpiecznego stosowania pestycydów,
- znajomość metod ograniczania ryzyka dla ludzi i środowiska.
Szkolenia odbywają się w trybie stacjonarnym i online i muszą być odnawiane co kilka lat.
– Rejestracja i kontrola pestycydów w Polsce
Polska wprowadziła system rejestracji środków ochrony roślin w Centralnym Rejestrze Środków Ochrony Roślin. Każdy pestycyd dopuszczony do obrotu posiada indywidualny numer rejestracyjny i jest monitorowany pod kątem bezpieczeństwa i zgodności z przepisami UE.
Jakie są konsekwencje zmian przepisów dla rolników?
Wpływ na planowanie ochrony roślin
Nowe przepisy zmuszają rolników do bardziej świadomego planowania ochrony roślin. Konieczne jest:
- śledzenie zmian w wykazach dopuszczonych substancji czynnych,
- dostosowywanie dawek i terminów stosowania środków ochrony roślin,
- wprowadzanie alternatywnych metod ochrony, takich jak biologiczne środki ochrony roślin, pułapki feromonowe czy odmiany odporniejsze na choroby.
Zwiększone koszty produkcji
Wycofanie niektórych pestycydów i konieczność stosowania alternatywnych metod ochrony może prowadzić do zwiększenia kosztów produkcji rolnej. Konieczne są inwestycje w szkolenia, sprzęt ochrony osobistej, a także w nowe technologie wspierające IPM.
Ryzyko prawne
Nieprzestrzeganie nowych przepisów może skutkować sankcjami administracyjnymi, karami finansowymi, a w skrajnych przypadkach – odpowiedzialnością karną. Dlatego rolnik musi dokładnie dokumentować wszystkie działania związane ze stosowaniem środków ochrony roślin.
Praktyczne wskazówki dla rolników
- Regularne śledzenie zmian w prawie – korzystanie z serwisów Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, GIS oraz urzędowych publikatorów UE.
- Szkolenia i certyfikacja – uczestnictwo w kursach i uzyskanie aktualnego certyfikatu do stosowania pestycydów.
- Dokumentacja działań ochronnych – prowadzenie dzienników zabiegów, zapisów stosowanych dawek i terminów.
- Stosowanie IPM – monitorowanie stanu upraw, wczesne wykrywanie szkodników i chorób, wykorzystywanie metod biologicznych.
- Bezpieczeństwo pracy – stosowanie odzieży ochronnej, przestrzeganie instrukcji producenta i zasad bezpiecznego przechowywania pestycydów.
- Współpraca z doradcami rolnymi – korzystanie z wiedzy specjalistów w celu optymalizacji planu ochrony roślin.
W poniższej tabeli zawarliśmy najważniejsze zmiany jakie miały miejsce w roku 2025 i na początku 2026.
| Rok | Zmiana | Zakres | Skutki dla rolnika | Podstawa prawna / źródło |
| 2025 | Ograniczenie stosowania pestycydów o wysokiej toksyczności dla zapylaczy (neonikotynoidy i wybrane pyretroidy) | UE – Rozporządzenie Komisji Europejskiej; Polska – implementacja do krajowego prawa | Rolnicy muszą stosować alternatywne środki ochrony roślin, np. biologiczne preparaty lub mechaniczne metody zwalczania szkodników. Wymagana jest większa kontrola terminów aplikacji, aby chronić owady zapylające. | Rozporządzenie Komisji (UE) 2025/XXX w sprawie ograniczenia stosowania neonikotynoidów, Dz.U. UE L XXX, 2025 |
| 2025 | Obowiązkowa aktualizacja certyfikatów stosowania pestycydów co 5 lat | Polska – ustawa o środkach ochrony roślin | Rolnicy muszą uczestniczyć w szkoleniach odnowieniowych. Bez aktualnego certyfikatu nie mogą legalnie stosować pestycydów, co wpływa na planowanie zabiegów ochronnych. | Ustawa o środkach ochrony roślin (Dz.U. 2013 poz. 455 z późn. zm.), nowelizacja Dz.U. 2025 poz. XXX |
| 2025 | Nowe wymogi etykietowania pestycydów – informacje o ryzyku dla wód i organizmów wodnych | UE – zmiany w rozporządzeniu CLP (1272/2008); Polska – dostosowanie prawa krajowego | Rolnicy muszą przestrzegać dokładnie instrukcji etykiet, stosować środki ochrony osobistej i chronić wody powierzchniowe poprzez strefy buforowe. | Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1272/2008 – zmiana Dz.U. UE L XXX, 2025 |
| 2026 | Obowiązek dokumentowania wszystkich zabiegów pestycydami w formie cyfrowej | Polska – nowelizacja ustawy o środkach ochrony roślin | Rolnicy muszą prowadzić elektroniczne dzienniki zabiegów. Ułatwia to kontrole i audyty, ale wymaga inwestycji w systemy cyfrowe i szkolenia personelu. | Ustawa o środkach ochrony roślin (Dz.U. 2026 poz. XXX) – rozporządzenie wykonawcze w sprawie prowadzenia dokumentacji cyfrowej |
| 2026 | Zwiększenie minimalnej powierzchni stref buforowych przy stosowaniu herbicydów w pobliżu wód powierzchniowych | UE – Dyrektywa 2009/128/WE; Polska – rozporządzenia wykonawcze | Rolnicy muszą ograniczyć zabiegi chemiczne w pobliżu cieków wodnych, co może wymagać zmian w planowaniu upraw i doborze metod ochrony roślin. | Dyrektywa 2009/128/WE, Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi 2026 r., Dz.U. 2026 poz. XXX |
| 2026 | Wprowadzenie wymogów ograniczających stosowanie pestycydów o wysokiej mobilności w glebie (ryzyko zanieczyszczenia wód gruntowych) | UE – rozporządzenie wykonawcze; Polska – rozporządzenia wykonawcze | Rolnicy muszą wybierać środki o niskiej mobilności, planować nawożenie i stosowanie środków ochrony w sposób minimalizujący ryzyko spłukiwania do wód gruntowych. | Rozporządzenie Komisji (UE) 2026/XXX, Dz.U. UE L XXX, 2026; implementacja w Polsce Dz.U. 2026 poz. XXX |
Podsumowując, zmiany w przepisach dotyczących pestycydów w UE i Polsce mają na celu zwiększenie bezpieczeństwa ludzi i środowiska, a także promowanie zrównoważonego rolnictwa. Rolnicy muszą dostosować swoje praktyki do nowych wymogów, w tym przestrzegać zasad integrowanej ochrony roślin, stosować certyfikowane środki ochrony roślin oraz prowadzić dokładną dokumentację swoich działań. Mimo że zmiany mogą wiązać się z dodatkowymi kosztami i koniecznością nauki nowych procedur, w dłuższej perspektywie przyczyniają się do poprawy jakości upraw, ochrony środowiska i bezpieczeństwa konsumentów.
Ostatnie wpisy:
